Cartref >

Caerfyrddin: Tref Hynaf Cymru (ychwanegwyd Gorffennaf 2006)

Testun gan Gwilym Hughes a darluniau gan Neil Ludlow a Ffotograffau gan Ray Edgar

Mae’n bleser gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed ddatgan cyhoeddi’r llyfryn hwn sy’n tynnu sylw at archaeoleg a threftadaeth adeiledig cyfoethog Caerfyrddin. Mae’r cyhoeddiad wedi’i gynorthwyo gan grantiau oddi wrth Cyngor Sir Caerfyrddin a Cadw ac mae mewn lliw llawn gyda nifer o ddelweddau o Gaerfyrddin yn y gorffennol wedi’u hail?greu gan Neil Ludlow. Mae’r llyfryn yn amlinellu hanes Caerfyrddin o’r cyfnod pan gafodd ei sefydlu fel caer Rufeinig ddiwedd y ganrif gyntaf AD ac yn dilyn hynny ei datblygiad fel tref Rufeinig bwysig. Mae’r hanes yn dilyn y ddwy dref ganoloesol y Caerfyrddin Hen a Newydd cyn disgrifio ei threftadaeth fwy diweddar o’r cyfnod wedi’r oesoedd canol a chyfnod modern. Trwy gydol y llyfryn, ceir disgrifiad o’r prif ffynonellau tystiolaeth, megis archaeoleg o dan y ddaear, dogfennau, mapiau hanesyddol, a’r cynllun tref ei hunan.

Mae’r llyfryn ar gael oddi wrth Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed am bris o £3 – am ragor o fanylion ffoniwch 01558 823121.

Mae’r llyfryn ar gael oddi wrth Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed am bris o £3 o Neuadd Y Sir, Llandeilo neu drwy'r post am £4 (yn cynnwys P&P) – am ragor o fanylion ffoniwch 01558 823121.

Castell Penfro (Ebrill 2006)

‘Gwerthusiad’ yw’r cloddiad hwn, sef cloddiad archaeolegol bychan i weld os oes yna unrhyw weddillion wedi’u claddu yma.
Y rheswm dros y Gwerthusiad yw fod yna gaffi newydd i’w adeiladu yma, gyda gwell gwasanaethau a chyfleusterau i ymwelwyr. Ond gan fod y fan hon yn gorwedd y tu fewn i feili allanol y castell, mae’n debygol iawn y bydd yna weddillion yma. Y beili allanol yw lle y byddai adeiladau oedd yn gwasanaethu’r castell wedi sefyll, felly bydd unrhyw adeilad newydd ar y safle hwn yn effeithio ar unrhyw weddillion. Y nod yw gweld yr hyn sydd yno o hyd ac yna dod o hyd i’r ffordd orau o’u diogelu. Efallai bydd cloddiad archaeolegol llawn yn angenrheidiol.

Mae’r darlun yn dangos fel oedd y castell efallai’n edrych yn yr Oesoedd Canol (ond cyn i’r beili allanol gael ei gau gyda wal o gerrig). Gallwch weld fod y lle dan ei sang gydag adeiladau yn cynnwys ysguboriau, stordai, stablau, gweithdai a chorlannau anifeiliaid, ac mae sôn hefyd mewn dogfen ganoloesol fod yna golomendy. Mae sôn am ardd yno hefyd. Felly bydd adeiladu caffi, mewn ffordd, yn rhoi gwedd debycach i fel ag yr oedd yn yr Oesoedd Canol. Nid ydym yn gwybod yn union lle oedd yr adeiladau hyn, ond weithiau pan y cawn hafau sych gallwch weld llinellau waliau yn y borfa lle mae’n dueddol o sychu dros y rwbel sydd wedi’i gladdu. Mewn mannau eraill o’r beili allanol, efallai fod y gweddillion sydd wedi’u claddu eisoes wedi’u niweidio neu hyd yn oed eu tynnu oddi yno o ganlyniad i aflonyddwch cynharach. Felly dyma pam ei bod yn bwysig i gloddio yma – efallai fod yna lawer yma, neu efallai fydd yna ddim o gwbl. Mae’r cloddio yn cael ei wneud ar ran Ymddiriedolaeth Castell Penfro.

Claddedigaeth gyda blodau, 4000 o flynyddoedd oed ar y Mynydd Du (Mawrth 2006)

Mae canlyniadau newydd o’r cloddiad o domen gladdu o’r Oes Efydd ar y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin, yn rhoi dealltwriaeth fanwl i ni o seremoni gladdu iasol a hynny fwy na 4000 o flynyddoedd yn ôl.

Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed sydd wedi’i leoli yn Llandeilo sydd wedi gwneud y gwaith cloddio ar y Fan Foel, uwchben Llyn y Fan Fach, sydd wrth gwrs yn lleoliad i chwedl ‘Morwyn y Llyn’. Cyn i’r gwaith cloddio ddechrau, gwelwyd bod y gofeb yn araf bach yn cael ei dinistrio trwy gyfuniad o’r tywydd a’r cannoedd o gerddwyr sy’n dringo’r mynydd bob blwyddyn.

‘Roedd ymwelwyr yn casglu cerrig o’r gofeb ac yn creu carnedd fechan eu hunain’, esboniodd Gwilym Hughes, Cyfarwyddwr Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed. ‘Yr unig ateb oedd i gloddio a chofnodi rhannau bregus y safle ac i ddiogelu’r hyn sydd ar ôl rhag iddo gael rhagor o niwed’.

Ymgymerwyd â’r gwaith maes yn ystod haf 2004 ac fe’i ariannwyd gan Cadw ac Awdurdod Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Yng nghanol y domen gladdu, wnaeth yr archaeolegwyr archwilio cynnwys cist gladdu fawr hirsgwâr o garreg gyda maen capan drosti. Yn y gist roedd yna asgwrn o gorfflosgiad, wrn wedi’i wneud o lestr, pin asgwrn ac offer fflint. Mae’r asgwrn yn perthyn i blentyn ifanc, o bosib plentyn nad yw’n hyn na 12 mlwydd oed. Serch hynny, roedd yn dipyn o syndod fod y dyddodiad hefyd yn cynnwys esgyrn sydd wedi’u llosgi o ddau fochyn a chi o bosib. Mae’r asgwrn wedi cael dyddiad radiocarbon o tua 2000CC gan Brifysgol Groningen yn yr Iseldiroedd, diolch i grant oddi wrth Amgueddfa Cymru. Mae dyddio radiocarbon pellach hefyd yn dweud wrthym fod yna ail gladdedigaeth hwyrach wedi’i gosod i mewn i ymyl y domen gladdu.

Mae’r gwaith dadansoddi diweddaraf wedi’i wneud gan Brifysgol Llambed gan edrych ar y pridd o amgylch y gladdedigaeth. Mae’r gronynnau bach lleiaf o baill sydd wedi’u darganfod yn y pridd yn dangos fod yna dusw o flodau erwain yn y gladdedigaeth, sef clystyrau hardd o flodau hufen-gwyn. Yn ôl Adam Gwilt, Curadur Casgliadau Oes Haearn Amgueddfa Cymru, mae’r darganfyddiad, ‘yn rhoi rhyw dynerwch i ddefodau sydd fel arfer yn ddefodau claddu anghysbell ac amhersonol’. Mae’n rhyfeddol, bod union yr un fath o ddefod gladdu, gydag esgyrn o gorfflosgiad, crochenwaith a blodau erwain mewn cist o garreg, wedi’u darganfod mor bell i ffwrdd ag Ynysoedd Erch (Orkneys) yn Perthshire yn Yr Alban. Mae’n amlwg bod llawer o ucheldiroedd Prydain yn rhannu traddodiadau cyffredin pan yn ymdrin â marwolaeth.

Mae’r dadansoddiad o’r paill yn Fan Foel hefyd yn rhoi dealltwriaeth i ni o’r llystyfiant oedd ar y mynydd ar adeg y gladdedigaeth. ‘Rhostir a thir pori agored oedd yna’n bennaf lle roedd y garnedd wedi’i hadeiladu’, meddai Astrid Caseldine o Brifysgol Llambed. ‘Serch hynny’, ychwanegodd, ‘roedd yna dystiolaeth yn ogystal fod y rhostir wedi’i losgi’n fwriadol, sydd o bosib yn cynrychioli gweithgarwch defodol sy’n gysylltiedig â’r claddedigaethau’.

Yn Fan Foel fe fyddai’r domen gladdu yn weladwy i gymunedau amaethyddol gwasgaredig a leolwyd yn yr ardal o amgylch Myddfai a Llanddeusant 4000 o flynyddoedd yn ôl. Dim ond ceisio dyfalu y gallwn ei wneud pwy oedd y plentyn ifanc a pham y bu farw. O bosib roedd yn blentyn i bennaeth un o’r llwythi lleol; yn bendant roedd yn rhywun o statws oedd angen defod gladdu gymhleth a chofeb. Heb amheuaeth bydd copaon geirwon Bannau Sir Gâr yn parhau i gelu llawer o gyfrinachau gan fod yn ysbrydoliaeth i lawer o chwedlau gwych y dirwedd hynod hon.

Y gist yn Faen Foel yn ystod y gwaith cloddio