Diwrnod 1 (Mehefin 27ain) – Diwrnod cyntaf hir a phoeth. Dechreuodd y diwrnod trwy symud yr uwchbridd o dair ardal y gaer gyda chloddiwr, a yrrwyd yn fedrus iawn gan Eynon Price. Daethpwyd o hyd i leoliad Ffos 1 ar draws amddiffynfeydd y gaer fwyaf a daethpwyd o hyd i Ffos 2 yng nghanol y gaer leiaf lle mae’n croestorri gydag amddiffynfeydd y gaer leiaf. Y drydedd ardal a ddechreuwyd gwaith arni oedd Ffos 7 a leolir o amgylch ardal y ficws (anheddiad o ddinasyddion) i’r gogledd ddwyrain o’r caerau.

Cyrhaeddodd y grwp cyntaf o wirfoddolwyr yn y prynhawn a buan iawn wnaethant ddechrau gwaith ar Ffosydd 2 a 7. Rhyfeddod cyntaf y cloddiad oedd dod o hyd i bot cyfan ym mhen gogledd ddwyreiniol y ffos. Mae’r darganfyddiad o ddarnau o asgwrn yn yr un ardal yn awgrymu efallai ei fod wedi bod yn rhan o gorfflosgiad. A ydy hyn yn golygu bod y safle wedi’i ddefnyddio fel mynwent ym mhell wedi i’r caerau gael eu gadael yn wag? Yn y cyfamser yn Ffos 1 roedd yna dystiolaeth o dyllau pyst a ffosydd anferth sy’n gysylltiedig ag amddiffynfeydd. Yn amlwg, mae’r archaeoleg yn mynd i fod yn gyffrous iawn.

Diwrnod 2 (Mehefin 28ain) – Treuliwyd y rhan fwyaf o’r diwrnod yn glanhau wyneb yr archaeoleg yn Ffosydd 1 a 2. Mae’r tyllau pyst mawr yn Ffos 1 yn awgrymu efallai ein bod wedi dod o hyd i ran o’r sylfeini ar gyfer un o’r pyrth i mewn i’r gaer fwyaf. Mae’r gwaith glanhau yn Ffos 2 yn awgrymu fod yna ddilyniant cymhleth iawn i’r archaeoleg yn yr ardal hon. Serch hynny, nid yw’n glir eto os yw ffosydd y gaer fwyaf yn dyddio o gyfnod hwyrach neu gynharach na’r gaer leiaf.

Daeth nifer o ymwelwyr nodedig i’n gweld heddiw gan gynnwys Dr Barry Burnham a Dr Paul Rainbird (y ddau o Brifysgol Llanbed) a Dr Jeffrey Davies (o Brifysgol Aberystwyth) gan gynnig cyngor defnyddiol iawn yngly^n ag adnabod rhywfaint o’r crochenwaith. Mae’n ymddangos fod y rhan fwyaf o’r deunydd sydd wedi ei ddarganfod hyd yn hyn yn dyddio o ddiwedd y ganrif gyntaf AD a dechrau’r ail ganrif AD.

Diwrnod 3 (Mehefin 29ain) – Rydym wedi bod yn cloddio nodweddion yn Ffosydd 1, 2 a 7. Mae’r storom o fellt a tharanau dros nos wedi bod o gymorth i feddalu’r tir gan ei gwneud yn llawer iawn haws cloddio’r nodweddion.

Yn Ffos 1 rydym wedi dechrau cloddio rhan ar draws ffos amddiffynnol fewnol y gaer fwyaf ac un o’r tyllau pyst mawr yr ydym yn credu efallai ei fod yn ymwneud â’r porth.

Rydym wedi dechrau archwilio dau nodwedd llinellol yn Ffos 2 sydd efallai’n dangos fod yna lithro wedi digwydd i mewn i ffosydd amddiffynnol y gaer gynharach. Roedd yna grw^p o wirfoddolwyr lleol hefyd ar y safle yn y prynhawn yn cynorthwyo i ddiffinio nodweddion a haenau ym mhen gogleddorllewinol y ffos.

Yn Ffos 7, a leolir tua 100m i’r gogledd ddwyrain o’r caerau, yr ydym wedi dechrau cloddio yr hyn sy’n ymddangos i fod yn ffosydd naill ochr i’r ffordd sy’n dynesu at fynedfa’r gaer leiaf.

Diwrnod 4 (Mehefin 30ain) – Ein diwrnod gwlyb go iawn cyntaf gyda glaw diddiwedd. Mae hyn wedi arafu’n gwaith yn sylweddol. Mae’n ymddangos fod y tyllau pyst yn Ffos 1 wedi’u torri i mewn i’r clai a’r creigwely naturiol. Mae’n ymddangos nad oes unrhyw olion o’r rhagfur sy’n awgrymu fod yr ardal gyfan wedi lleihau yn fawr. Mae ein dehongliad o’r ddau nodwedd llinellol yn Ffos 2 bellach yn newid. Rydym yn dechrau meddwl efallai mai ffosydd draenio ydynt naill ochr i’r ffordd tu fewn i’r gaer leiaf. Er nad oes yna unrhyw arwyddion o wyneb ffordd rhwng y ddwy ffos hon, rydym yn amau bod y ffordd wedi’u thorri o ganlyniad i waith aredig a wnaed yn ddiweddarach. Efallai mai olion o wyneb y ffordd yw’r cerrig sy’n llanw’r ffosydd.

Cloddio un o’r pyllau pyst sgwâr yn ffos 1

Y rhigolau llawn a thywyll yn ffos 2. Ai ffosydd wrth ymyl ffyrdd ydyn nhw?

Wedi dechrau bwrw glaw yn ffos 2

Diwrnod 5 (Gorffennaf 1af) – Treuliwyd y rhan fwyaf o’r diwrnod yn cofnodi’r nodweddion yn Ffos 2 gan gynnwys y ffosydd ymyl ffordd posib a chwblhau’r gwaith cloddio ar ran sy’n mynd ar draws y ffos amddiffynnol yn Ffos 1. Bellach rydym o’r farn bod y tyllau pyst yn Ffos 1 yn ffurfio rhan o un ochr o un o dyrrau’r porth.

Yn y prynhawn cawsom ymweliad gan aelod o Lywodraeth y Cynulliad – Rhodri Glyn Thomas. Yn y cyfamser cyrhaeddodd criw cynhyrchu’r Time Team i baratoi ar gyfer y gwaith ffilmio dros y penwythnos.

Cynllunio’r ffosydd ymyl ffordd yn Ffos 2

Gwilym Hughes cyfarwyddwr y safle gyda Rhodri Glyn ThomasAC

Diwrnod 6 (Gorffennaf 2il) – Roedd heddiw yn eithriadol o brysur gyda’r gwaith cloddio yn cael ei ffilmio ar gyfer “Time Team’s Big Roman Dig”. Cafodd y rhan fwyaf o’r ffilmio ei ddarlledu’n fyw tua 8.30 y nos a oedd yn golygu diwrnod hir iawn i bawb oedd yno. Hefyd agorwyd tair ffos newydd – Ffos 3 yn ardal y barics y gaer fwyaf a’r un gynharaf, Ffos 4 yn ardal y ficws neu anheddiad o ddinasyddion yng ngogledd ddwyrain y gaer llai o faint a’r un hwyrach a Ffos 6 yn y cae i’r gogledd er mwyn archwilio lleoliad posib y baddondy.

Yn anffodus, siomedig iawn oedd Ffos 6 gyda’r holl dystiolaeth yn awgrymu ein bod wedi dod o hyd i odyn o friciau ôl-ganoloesol ac nid baddondy! Serch hynny, roedd Ffos 4 (y ficws) yn llawn o archaeoleg gan gynnwys pyllau, tyllau pyst a ffosydd. Roedd un twll postyn yn llawn o grochenwaith Rhufeinig.

Cloddio twll postyn sy’n llawn crochenwaith yn y Ficws (Ffos4)

Carenza Lewis o’r Time Team a’r pot corfflosgi posib

Diwrnod 7 (Gorffennaf 3ydd) – Ail ddiwrnod o ffilmio i’r Time Team. Glanhawyd Ffos 3 yn llwyr gan ddatgelu tystiolaeth o sylfeini pren mewn o leiaf dau o’r camau gwahanol . Mae’n ymddangos ei bod yn bosib fod y cam cynharach yn perthyn i farics y gaer gynharaf a’r cam diweddarach i anecs sy’n gysylltiedig â’r gaer hwyrach. Dechreuwyd ar y gwaith o gloddio’r tyllau corfflosgi posib yn Ffos 2. Credir bod y rhain yn ôl-ddyddio’r cyfnod pan y cafodd y gaer hwyrach ei gadael yn segur ar ddechrau’r ail ganrif. Mae’n ymddangos fod yna gysylltiad rhwng twll y postyn lle mae yna ‘glain melon’ mawr unigol.

Ffos 3 - y manylion torredig o ardal y barics

Y criw ffilmio o’r Time Team yn Ffos 2

Diwrnod 8 (Gorffennaf 4ydd) – Dechreuwyd ar y gwaith o gloddio sawl nodwedd yn Ffos 4 (ardal y Ficws) gan gynnwys yr hyn sy’n ymddangos i fod yn naill ai ffwrn fara neu odyn sychu llafur. Wrth ymyl porth y gaer gynharaf yn Ffos 1 wnaethom gloddio pwll bychan oedd ag olion amffora, er nad oedd unrhyw olion o’r dolenni na’r gwddf. Efallai ei bod wedi’i ail-ddefnyddio fel cynhwysydd ar gyfer casglu wrin ar gyfer pannu.

Cloddio’r odyn neu ffwrn yn Ffos 4

Yr amffora sydd wedi’i thorri yn Ffos 1

Diwrnod 9 (Gorffennaf 5ed) – Wnaeth hi fwrw glaw trwy’r dydd! Doedd hi ddim yn bosib gwneud unrhyw waith ar y safle felly treuliwyd y rhan fwyaf o’r bore yn golchi’r hyn a ddarganfuwyd yn un o’r pebyll. Mae’r ymwelwyr yn parhau i ddod er gwaetha’r glaw trwm. Ymweliad derbyniol iawn gan Peter a Janet Webster (Prifysgol Caerdydd) i drafod dyddio rhai o’r pethau a ddarganfuwyd. Hyd yn hyn does yna ddim yn gynharach na diwedd y ganrif gyntaf AD a dim sy’n hwyrach na dechrau’r ail ganrif AD. Yr eitem diweddaraf i’w ddyddio yw talch unigol o Lestri Samiaidd sydd efallai’n dyddio o gyfnod Hadrian (AD 117-138).

Dangos y safle i ymwelwyr yn y glaw, gan gynnwys yr arbenigwyr Peter a Jane Webster o Brifysgol Caerdydd

Golchi’r crochenwaith yn y babell lle mae’r hyn sy’n cael ei ddarganfod yn cael ei brosesu

Diwrnod 10 (Gorffennaf 6ed) – Roedd yn wyntog iawn heddiw ond o leiaf yr oedd yn sych. Darganfuwyd ceiniog gyntaf y cloddiad yn Ffos 4 – ceiniog efydd yr Ymerawdwr Trajan (AD 97 – 117). Yn y cyfamser, daethpwyd o hyd i waddod o golosg gyda chryn dipyn o rawn wedi’i losgi ynddo o waelod y ffos amddiffynnol yn Ffos 1. Daeth y parti ysgol cyntaf, y cyntaf o lawer rwy’n siwr i ymweld â’r safle heddiw (Ysgol Gynradd Sirol Llandeilo) a chawsant eu tywys o amgylch y safle gan swyddog addysg y safle, Richard Jones. Wnaethom hefyd groesawu grwp arall o wirfoddolwyr wnaeth gynorthwyo i ddiffinio muriau ffos y barics yn Ffos 3.

Golosg o waelodion y ffos amddiffynnol yn Ffos 1 lle darganfuwyd y grawn wedi’i losgi

Yr ymweliad ysgol cyntaf gan Ysgol Gynradd Llandeilo

Gwirfoddolwyr yn gweithio yn Ffos 3

Diwrnod 11 (Gorffennaf 7fed) – Daeth nifer o ymwelwyr pwysig yn ystod y dydd gan gynnwys arolygwyr Cofadeiliau Cadw - Sian Rees, Kate Roberts a Jonathon Berry. Hefyd cawsom rhagor o ymweliadau gan ysgolion – y tro hwn Ysgol Teilo Sant ac Ysgol Llangynnwr.

Rydym wedi cwblhau’r gwaith o gloddio’r ddau bwll corfflosgi posib yn Ffos 2, ac mae’n ymddangos fod yna bostyn sylweddol yn un ohonynt.

Cloddio’r pwll lle mae’r esgyrn sydd wedi’u llosgi yn Ffos 2

Ken Murphy o Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed yn disgrifio’r nodweddion yn ardal y ficws i aelodau o staff Cadw

Grwpiau ysgol o Ysgol Gymraeg Teilo Sant ac Ysgol Llangynnwr yn Ffos 2

Diwrnod 12 (Gorffennaf 8fed) – Parhau wnaeth y gwaith o gloddio nodweddion sy’n gysylltiedig â’r ficws yn Ffos 4. Mae un o’r ffosydd yn yr ardal hon yn un sylweddol iawn (mwy na 1m o ddyfnder a mwy na 2m o led). Mae hyn yn awgrym efallai mai dyma un ochr ‘gwersyll ymarfer’ y tu allan i’r gaer warchodlu.

Tywys myfyrwyr o Brifysgol Morgannwg o amgylch

Lefelu nodweddion yn Ffos 2

Diwrnod 13 (Gorffennaf 9fed) – Diwrnod agored llwyddiannus iawn. Mae’r amcangyfrif o nifer yr ymwelwyr yn amrywio o rhwng 750 a 1000. Mae’n amlwg bod y tywydd poeth iawn wedi denu’r tyrfaoedd. Wnaeth yr ymwelwyr fwynhau arddangosfeydd o’r hyn a ddarganfuwyd o ganlyniad i’r gwaith cloddio a hefyd ffilmio’r Time Team y penwythnos blaenorol. Hefyd roedd yna arddangosfa o waith gan Ysgol Gynradd Ffairfach yn defnyddio’r pecyn adnodd dysgu a gynhyrchwyd i gynorthwyo gyda’r ymweliadau ysgol â’r cloddio.

Hannah Bowden yn dangos rhai o'r darganfyddiadau i ymwelwyr

Tu fewn y babell ar y Dydd Agored

Diwrnod 14 (Gorffennaf 10fed) – Diwrnod heb waith!

Diwrnod 15 (Gorffennaf 11eg) – Y diwrnod poethaf hyd yn hyn. Mae’r tir wedi mynd yn sych iawn erbyn hyn sy’n ei gwneud yn anodd iawn cloddio. Serch hynny, wnaethom ddechrau cloddio’r rhigolau llinellol yn Ffos 3. Rydym o’r farn mai dyma slotiau sylfaen y coed sy’n gysylltiedig â bloc y barics. Serch hynny, mae sawl cam mae’n amlwg yn bresennol gyda rhai o’r sylfeini ar wahanol orweddiadau. Hefyd wnaethom barhau i brosesu’r hyn oedd yn cael ei ddarganfod o ganlyniad i’r gwaith cloddio.

Daeth grwp o tua 20 o bobl ifanc i dreulio’r dydd ar y safle fel rhan o brofiad gwaith gyda Gyrfa Cymru. Wnaethant gynorthwyo i ddechrau gwaith ar dri pwll arbrawf 2m x 2m yn ardal y ficws er mwyn profi dyfnder stratigraffig archaeolegol yn ardal pwll bychan. Daethpwyd o hyd i glain melon mawr yn uwchbridd un o’r pyllau arbrawf hyn.

Prosesu’r hyn a ddarganfuwyd o ganlyniad i’r gwaith cloddio

Cysgodu o'r haul yn Ffos 3

Diwrnod 16 (Gorffennaf 12fed) – Mae’r haul yn parhau i dywynnu. Wnaethom barhau gyda’r gwaith o gloddio’r ffos amddiffynnol allanol sydd wrth ymyl porth y gaer cynharaf yn Ffos 1. Roedd yn syndod o gul a bas ac yn anffodus ni ddaethpwyd o hyd i ddim yno.

Yn Ffos 2, wnaethom gloddio dau bostyn pwll mawr sgwâr. Efallai fod yna gysylltiad rhwng y nodweddion strwythurol hyn â Phencadlys y gaer.

Yn y gyfamser cawsom y fraint o weld Tywysog Cymru a Duges Cernyw yn gyrru heibio er nad oedd ganddynt yr amser i sefyll ac ymweld â’r cloddiad!

Cloddio twll post yn Ffos 2 - mae'n bosib ei fod yn rhan o golonade y principia

Cloddio'r ffos allanol ger y porth yn Ffos 1

Cerbydau'r Tywysog Cymru a Duges Cernyw yn gyrru heibio'r gloddfa wedi eu cinio yn Nhy Trenewydd

Diwrnod 17 (Gorffennaf 13eg) – Mae’r nodweddion toredig yn Ffos 3 yn profi i fod yn gymhleth iawn. Rydym bellach yn credu y gallwn adnabod rhan o gynllun adeilad hirsgwar mawr – bloc y barics yn fwy na thebyg. Serch hynny, cymhlethir y darlun gan nifer o nodweddion rhyngdorri eraill sy’n cynrychioli camau hwyrach o ran adeiladu.

Y gwliau cymhleth yn Ffos 3

Gweithio yn Ffos 2

Diwrnod 18 (Gorffennaf 14eg) – Mae’n ymddangos fod yr holl nodweddion sy’n gysylltiedig â’r gaer hwyrach yn Ffos 2 wedi’u torri trwy haenen drwchus o silt clai sydd efallai’n haenen lefelu dros weddillion caer gynharach. Trwy gloddio trwy ran o’r haenen hon yr oeddem yn gobeithio adnabod amddiffynfeydd caer gynharach. Erbyn diwedd y dydd yn wir mae’n ymddangos ein bod wedi dynodi nodwedd doredig fawr sydd efallai yn un o’r ffosydd amddiffynnol. Rydym yn gobeithio y byddwn yn gallu egluro hyn yn llawn yfory. Yn y cyfamser yr ydym wedi bod yn cloddio pwll mawr sydd hefyd yn Ffos 2 lle yr ydym wedi dod o hyd i gasgliad mawr o grochenwaith a gwydr Rhufeinig.

Y llanw tywyll o'r nodwedd torredig yn ffos 2. Efallai mae llanw o ffos amddifynnol y gaer gynharaf yw hwn.

Cloddio twll mawr mewn gwli yn Ffos 2

Myfyrwyr o Ysgol Tregib yn gwrando ar ddarlith am y crochenwaith o'r cloddiad

Diwrnod 19 (Gorffennaf 15fed) – Diwrnod eithriadol o brysur wrth i ni geisio gau pen y mwdwl ar nifer o bethau cyn i’r cloddiad ddod i ben. Wnaethom groesawu ail grwp o Gyrfa Cymru gyda 20 arall o bobl ifanc yn dod i dreulio’r diwrnod yn y cloddiad fel rhan o’u profiad gwaith. Hefyd wnaethom groesawu criw ffilmio BBC Cymru yn ôl ynghyd â’i cyflwynydd Jamie Owen. Roeddynt yn dangos y cloddiad fel rhan o gyfres BBC2 yn y dyfodol ar dirweddau Cymru.

Cymerwyd set terfynol o ffotograffau o bob un o’r ffosydd gan ddefnyddio’r twr ffotograffig. Er ein bod wedi cyflawni pob un o’n hamcanion nid yw’r cloddiad wedi dod i ben o bell ffordd. Rydym yn gobeithio’n fawr y byddwn yn gallu dychwelyd i barhau â chloddio Ffosydd 2 a 4 yn arbennig. Yn Ffos 2 rydym wedi cael cipolwg cyffrous o’r prif adeilad – y Pencadlys ac o’r diwedd yr ydym wedi dynodi rhan o amddiffynfeydd y gaer gynharaf o dan haenen lefelu ar gyfer yr ail gaer sy’n llai o faint. Serch hynny, dim ond wedi crafu’r wyneb yr ydym wedi ei wneud i’r hyn sydd mae’n amlwg yn stratigraffig cymhleth. Mae Ffos 4 wedi dangos i ni’r potensial sydd gan y safle i fynd i’r afael â chwestiynau allweddol ynglyn â’r broses o Rufeineiddio de orllewin Cymru.

Ffotograff terfynol o Ffos 2

Ffotograff terfynol o Ffos 4

Ffotograff terfynol o Ffos 3

Diwrnod 20 (Gorffennaf 16eg) – Yr Ail Ddiwrnod Agored Cyhoeddus a diwrnod olaf y cloddiad – bydd y safle yn cael ei lanw’n ôl ddydd Llun. Daeth hyd yn oed mwy o bobl i’r Diwrnod Agored hwn na’r Sadwrn blaenorol gyda’r amcangyfrifon yn awgrymu bod mwy na 1000 o ymwelwyr. Roedd yn waith blinedig i’r rheini oedd yn cynnal y sgyrsiau wrth yr amrywiol ffosydd ond hefyd roedd yn hyfryd cael ymateb mor ffafriol gan y cyhoedd.

Mae hwn wedi bod yn gloddiad llwyddiannus tu hwnt a diolch yn fawr iawn i staff Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed a’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac i’r holl wirfoddolwyr sydd wedi gweithio mor galed yn ystod y tair wythnos. Rydym yn mawr obeithio y byddwn yn gallu sicrhau nawdd a chynhaliaeth ar gyfer rhaglenni gwaith y dyfodol i safle sydd mae’n amlwg yn un cyffrous iawn.

Dydd Agored

Ffos amddifynnol y gaer gynharaf yn gorwedd is y gaer hwyrach yn Ffos 2