Pen y Castell Mawr, Sir Benfro

Caerau pentir arfordir Sir Benfro yw rhai o henebion cynhanesyddol mwyaf trawiadol Cymru. Maent yn dioddef erydiad parhaol, mae rhai wedi diflannu’n llwyr i’r môr ac mae’r rhan fwyaf wedi lleihau o ran maint. Yn dilyn arolwg yn 1994, a gyllidwyd gan Cadw, o’r holl gaerau arfordirol, targedwyd dwy i’w cloddio: Porth-y- Rhaw ger T~ Ddewi a Great Castle Head, Dale. Archwiliwyd Porth-y- Rhaw yn 1997-98 a Great Castle Head yn 1999. Mae cloddiau a ffosydd amddiffynnol Great Castle Head yn parhau mewn cyflwr gweddol ond o ganlyniad i dirlithriad enfawr gostyngodd wyneb y tir ar yr ochr ddeheuol nifer o fetrau ac felly mae dehongli’r gwrthgloddiau’n anodd iawn. O fewn yr amddiffynfeydd dim ond rhan fechan o’r lle a fuasai ar gael ar gyfer adeiladu tai sydd ar ôl bellach. Mae’r cloddio’n canolbwyntio ar y rhan fewnol sydd ar ôl gyda ymchwiliad cyfyngedig yn unig o’r system amddiffyn. Oherwydd mai lle bychan sydd ar gael i’w gloddio nid oedd yn bosibl adnabod tai crwn nac adeileddau eraill, ond dengys nifer y tyllau pyst, y cwteri, a’r pyllau, y bu anheddiad dwys a hirhoedlog o bosib ar y safle. Yn gyffredin â chloddfeydd eraill ar gaerau Oes Haearn yn ne-orllewin Cymru, dim ond ychydig o arteffactau a ddarganfuwyd: cwpl o deilchion crochenwaith cynhanesyddol, darn o grochenwaith Rhufeinig a 80 darn o grochenwaith 12fed a 13eg AD a gynhyrchwyd yn Ham Green, Briste. Cysylltwyd y gwrthrychau olaf hyn ag ailfodelu’r amddiffynfeydd yn y Cyfnod Canoloesol. Dengys dyddiadau radiocarbon fod y gaer wedi ei chodi yn ystod dechrau i ganol y milflwydd cyntaf CC. Mae adroddiad a fydd yn cynnwys nifer o gyfraniadau gan arbenigwyr yn cael ei lunio ar hyn o bryd.

Cyswllt Prosiect: Ken Murphy

Crane P 2002 Iron Age promontory fort to Medieval Castle? Excavations at Great Castle Head, Dale, Pembrokeshire, 1999, Archaeolgia Cambrensis 148, 86-145

Cafodd y prosiect gymorth grant gan Cadw: Welsh Historic Monuments