Diwrnod 1 – Gorffennaf 17eg

Wnaeth yr arolwg geoffisegol a wnaed cyn i’r cloddio ddechrau ddangos nifer fawr o achosion a llefydd o weithgarwch archaeolegol posib. Roeddem yn awyddus i gael gweld beth oedd y rhain, felly agorwyd pum ffos mewn mannau allweddol ar draws y safle. Nid yw dau o’r mannau hyn wrth ymyl amgaead y fynwent, sydd efallai yn – neu efallai nad yw’n – cynrychioli anheddu domestig. Mae dau arall yn croesi’r ffosydd ffiniol a gwelwyd hyn gan yr arolygon gardiometrig a gwrthedd, ac mae’r olaf o mewn y fynwent ei hunan. Rydym yn gobeithio ateb pob math o gwestiynau o ran dilyniant y digwyddiadau yma yng Ngorllewin Eingl.

Diwrnod 2 – Gorffennaf 18fed

Er gwaetha’r tywydd poeth rydym wedi bod yn gweithio’n galed. Hyd yn hyn, mae’r ddwy ffos yn ne’r cae heb ddatgelu unrhyw nodweddion archaeolegol, a’r gobaith yw y byddwn yn gallu eu cau cyn bo hir. Serch hynny, mae ffos 15, ar draws y ddau amgaead wedi bod yn dipyn o ryfeddod! Gallwn weld yn glir fod yna ffos fawr wedi’i thorri i mewn i’r creigwely, a thynnwyd sylw at hyn gan y geoffiseg. Hyd yn oed yn well byth, rydym yn meddwl ein bod yn gallu gweld ffos arall, yn torri ar ei draws. Os felly y mae yna dyma’r amgaead o amgylch y claddedigaethau y gallwn eu gweld wedi’u herydu o wyneb y clogwyn.

Diwrnod 3 - Gorffennaf 19eg

Roedd gennym obeithion mawr y byddai ffos 15 nid yn unig yn cynnwys ffos fawr naddedig mewn craig yn amgylchynu’r ardal gyfan o amgylch y fynwent, ond hefyd tystiolaeth o ail amgaead. Mae’r arolwg gwrthedd yn awgrymu efallai fod yna glawdd neu ffos o amgylch y claddedigaethau yng ngwyneb y clogwyn, ond bellach mae’n ymddangos mai daearegol yn hytrach nac archaeolegol yw’r nodwedd a gafwyd yma. Mae’r ddaeareg ym Mae Gorllewin Eingl yn gymhleth iawn – mae’n safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig oherwydd ei daeareg – ac felly mae dehongli canlyniadau’r geoffiseg yn anodd iawn. Fodd bynnag, mae gennym un ffos fawr iawn yr ydym yn bwriadu ei chloddio dros y dyddiau sydd i ddod.

Diwrnod 4 - Gorffennaf 20fed

Yn ffos 13, o fewn y fynwent ei hunan, rydym wedi bod yn ceisio datrys y berthynas rhwng y claddedigaethau a’r clawdd amgylchynol o garreg. Bellach ffurf y clawdd yn dod yn fwy dealladwy hefyd; mae’n ymddangos ei fod yn cynnwys craidd o bridd gyda charreg ar y wyneb y naill ochr iddo. Cyn gynted ag y byddwn wedi tynnu ffotograffau a chynllunio’r ffos gyfan, byddwn yn dechrau tynnu rhai o’r strwythurau yn rhydd. Yn y cyfamser, yn ffos 15, rydym wedi parhau i gloddio’r ffos yn y gobaith y byddwn yn dod o hyd i dystiolaeth er mwyn gallu dyddio.

Diwrnod 5 - Gorffennaf 21ain

Diwrnod poeth arall, ac mae’r ffos yn mynd yn ddyfnach o hyd … Mae ffos 13 bellach wedi’i chynllunio ac mae’r ffotograffau wedi’u tynnu, ac rydym wedi dechrau archwilio strwythur y clawdd o garreg. Mae ffos 1 hefyd wedi achosi tipyn o syndod i ni. Y llynedd wnaeth y ffos hon ddim cadarnhau unrhyw beth, gan ddangos rhywfaint o dystiolaeth o weithgaredd ond heb fod mor ddealladwy â hynny. Cafodd ei hailagor eleni, a heddiw, ym mhen gorllewinol y ffos, daethpwyd o hyd i grafwr bodiog fflint hyfryd iawn. Mae’n dyddio o’r Oes Efydd yn fwy na thebyg.

Roedd y gwaith yn parhau yn y ffos ar ddiwedd y dydd. Gyda’i siâp V, y dyfnder ac ochrau naddedig mewn craig, mae’n debygol iawn ei bod yn dyddio o’r Oes Haearn. Yr hyn sydd ei angen nawr yw unrhyw fath o dystiolaeth dyddio.

Diwrnod 6 - Gorffennaf 22ain

Diwrnod haws heddiw – mae yn ddydd Sadwrn wedi’r cyfan!

Treuliwyd y dydd yn cofnodi’r ffosydd, a glanhau ffos 1. Mae rhan fwyaf o’r ffosydd gwag bellach wedi’u cofnodi a gellir eu cau. Mae’n ymddangos fod yna dystiolaeth o ryw fath o weithgaredd cynhanesyddol ym mhen gorllewinol ffos 1 – mae yna rywfaint o olosg a thyllau pyst posib – ond mae’r ddaear mor rhyfeddol o sych fel ei bod yn anodd gweld unrhyw beth.

Diwrnod 8 - Gorffennaf 24ain

Wedi treulio’r dydd Sul ar y traeth, mae pawb yn ôl yn y gwaith. Mae’r nodweddion ‘cynhanesyddol’ yn ffos 1 wedi bod yn siomedig – bellach rydym o’r farn eu bod i gyd yn naturiol, ac wedi penderfynu cau ffos 1 a chanolbwyntio ar ffos 13, sy’n cynnwys mynwent, a ffos 15. Mae’r ffos yn 15 wedi bod yn mynd yn ddyfnach a dyfnach – ond o’r diwedd rydym wedi dod o hyd i’r gwaelod! Mae hwn yn nodwedd anferthol sy’n naddedig mewn craig ac mae’n ymddangos yn debygol ei fod yn dyddio o gyfnod cynhanesyddol (Oes Haearn yn fwy na thebyg) ond yn anffodus nid oes gennym unrhyw dystiolaeth dyddio ynddo. Mae tystiolaeth o ail-ddefnyddio amgaeadau cynhanesyddol wedi’i ganfod mewn safleoedd eraill, ac felly mae hwn yn ddatblygiad cyffrous.

Yn ffos 13, mae’r clawdd o amgylch amgaead y fynwent wedi’i adeiladu’n dda iawn ac mae’n glawdd sylweddol. Er mwyn ei dynnu yn rhydd, yn gyntaf mae’n rhaid cloddio claddfa sydd y tu fewn iddo, a gweld a yw’r gladdfa wedi’i thorri i mewn i’r clawdd. Mae’n ymddangos fod yna gerrig yn leinio’r bedd, ond mae’r gist yn eithaf gwahanol i’r lleill yr ydym wedi’u gweld hyd yn hyn, wedi’i leinio gan lawer o gerrig bychain yn hytrach nag ychydig o rai mawr.